Do n ng tu Hsu Weilin,
i Bc, Formosa.

Li m u:
mt ba tic, mt b kia gi mt a thc n ton l rau ci v b n chay. Mt ngi n ng m b khng h quen bit, ngi bn cnh, cng ch c mt a rau trc mt. ng ny hi: "Tha b n chay hay sao?" B y tr li: "D phi, cn ng?" ng p: "Khng, khng phi; ti l ngi kim tra tht."
L sinh vin y khoa v n chay trng, nhiu nm qua ti hiu thm rt nhiu v n chng mt cch rng ri s li ch v cn thit ca vic n chay trong i sng con ngi. Qua nhng hc hi v cc nghin cu khoa hc, ti hy vng nhiu ngi s thc tm quan trng ca vic n chay, s lin h gia nguyn nhn v hu qu, v s nguy hi ca vic n tht i vi th xc cng nh tinh thn. T xa, nghnh thuc bc nhn mnh rng: "Vi lc dng bn trong chng ta, lc m khng th lm phin ti chng ta." Cho nn, nga bnh hn cha bnh. Nu loi ngi chn tiu th cc loi thc phm c li cho c th, tr c v tm linh, chp nhn v theo ui khi nim n chay ng cch, khe mnh v b dng, ng thi gi v sinh trong vic n ung th h khng cn phi s nhng c t, do s c mt i sng t do, khe mnh, hnh phc, thoi mi v v t hn.
C ngi bin h vic n tht, ly l do rng thn th con ngi cn tht mi dinh dng v c sc khe tt, nhng nh thng vn y bnh nhn, hu ht l nhng ngi n tht. Trong trng hp ny th r rng l n tht khng gim bt bnh trng v triu chng au n ca nhng ngi ny. Tri li h cn mc phi nhiu th bnh tht khng ng cng ch v n tht. iu ny khin ti nh ti cu ni ca mt v bc s n chay ni ting, ng J. H. Kellogg, ti mt ba tic chay: "Tht vui sng khi chng ta n chay, nh vy s khng phi lo ti nguyn nhn g lm cht nhng con vt m chng ta n!" Sau khi hiu nhiu hn v s tht ny, phi chng chng ta nn cn thn hn trc khi cm a gp thc n?
S lin h gia k sinh trng vi ch nhn v hnh thc nhim bnh
Ty s lin h vi ch nhn, k sinh trng c th c sp lm su loi khc nhau. Loi th nht l ngoi k sinh trng, nh con chy sng trn thn th. Loi th hai l ni k sinh trng, k c sn x mt, sn a, v cc loi sinh vt khc, sng trong l hng ca thn th, rut, c tng v t bo ca ch n.
V loi k sinh trng th hai ny phn ng sng trong cc l hng ca thn th v rut, chng ta c th suy ra mt cch d dng rng chng bt ngun trc tip t nhng thi quen sng v cch n ung ca ch. n tht ca loi vt n tht v loi vt n cy c, k c b phn bn ngoi v bn trong ca heo, b, tm, c, l mt trong nhng nguyn nhn chnh gy ra bnh k sinh trng trong c th con ngi. Con ng nhim bnh nhiu nht l i qua ming. Th d nh trng ca sn trn, sn roi, v nhng cc sn con hay u trng (di) ca cc loi vt k sinh khc i vo c th con ngi qua thc n, nc ung b u. Nhim bnh t rau c thng l do n sng, ci ny c th trnh c d dng. Tuy nhin, i vi nhng loi k sinh trng khc, nu khng phi l ngi n chay, th xin hy coi chng. Ngoi nhng nguyn nhn gy bnh ny cn c cht bi tit (phn) ca gia sc, y cng l cn nguyn pht sinh ra nhiu loi vt k sinh. Ngi c th b nhim qua da, qua n thc ung bi rui, mui, phn ngi v phn th, qua nc d v nhiu phng cch khc.
Cc th d khc v k sinh trng c hi cho c th con ngi l sn li, c phn loi nh sau:
1. Tuyn trng (sn): sn trn, sn kim, sn mc.
2. Sn (fluke): sn gan tu, sn rut.
3. Sn x mt: sn x mt trong heo, sn x mt trong b.
Sn n bo sng trong cc l hng c th: Sn Entamoeba histolytica; E-coli.
K sinh trng gy bnh cho ch qua ba hot ng di y:
1. Ht dinh dng: K sinh trng ht cht dinh dng t ch nhn n, ln, sinh si ny n v sinh tn. y l mt trong nhng hu qu tai hi thng thng nht m k sinh trng gy ra cho ch. Th d: Sn trn v sn x mt ca heo sng trong rut, rt cht b trong thn th ni rut, gy chng thiu dinh dng.
2. Tc dng c hc: K sinh trng c th gy nguy hi cho ch bng cch lm nghn, p v ph hoi trc tip. Th d: Nhiu sn trn trong rut c th gy s nghn rut; bc u trng c th p m no, gy nn bnh kinh phong; sn rut bm vo mng rut bng vi ht gy chng sng rut, chy mu lin tc, k c ph hoi cc m bo ca rut.
3. Tc dng ha hc: Tnh kch thch ca bin cht (sinh ra bi s bin ha trong c th), phn v cc cht bi tit ca k sinh trng, nhng cht ha hc sinh ra t k sinh trng cht, c th gy nhiu thit hi cho thn th. Th d: Loi sn Entamoeba histolytica tit ra cht men ph hy mng rut v pha trong l m rut, gy bnh lot rut. Nu c qu nhiu cht tit ra bi u trng trong m, nhng d chng nng n c th pht sinh, ngi bnh c th bt tnh v th c. Khi k sinh trng ht mu t c th ca ngi, chng cng tit ra nhng cht khc c tc dng lm long mu, au nhc ch chch gy nn chng vim rut.
Khi sc khng ca thn th cao hn sc tn cng ca k sinh trng th nhng k sinh trng vo b phn s b tiu dit hon ton hoc b trc xut ra khi thn th. Khi sc khng ca thn th tm thi ngang nga vi sc tn cng ca k sinh trng, mt s nh cc k sinh trng c th sng hoc sinh sn trong thn th. D chng c th cha lm hi hoc gy nhng triu chng g i vi b phn , nhng ngi mc phi c th tr thnh ngi mang nc bnh. Khi sc khng ca thn th yu hn ca k sinh trng, nhng thay i bnh trng v triu chng r rt s xy ra, ngi tr thnh mc bnh k sinh trng.
Loi sn x mt thng tm thy trong ng tiu ha ca ngi l sn Taenia solium (cn gi l sn heo), sn Taenia saginata (sn b), v sn Hymenolepis nana (sn ln). By gi chng ta dng sn heo lm v d. Sn heo m (trng thnh) sng trong rut non ca ngi gy nn bnh sn x mt. Nhng sn con (u trng) c gi l cysticerci, sng trong tht heo v tht ngi gy chng bc sn. Khi n tht heo ti hay cha chn hn c loi sn con ny, chng b kch thch bi mt trong ng tiu ha, co u li v mc vo lp nhy trong rut. Nhng t sn t c tip tc mc ra v tr thnh sn m trong hai ti ba thng. Bnh thng, c mt con sn m sng trong thn th ca ngi, nhng cng c th c nhiu. Sn m c th sng ti trn 25 nm. Sn con sng trong thn th ca ngi gy chng bc sn, lm hi thn th ca ngi nhiu hn l sn m, ty theo ch chng t tp trong c th v ty theo s lng.
S u trng ny sng trong thn th con ngi c th c nhiu t 1 ti 10 ngn con. Nhng ni trong thn th m loi u trng ny sng, k theo th t l m di da, bp tht, no, tim, gan, phi v bng. Khi chng sng di da v trong tht, nhng cc bu nh hnh thnh, nhiu khi gn nhau thnh chm, a s trong u v thn mnh, rt t khi c t chi. Thng thng khng thy triu chng r rng, ch mt vi au nhc trong bp tht. Nu u trng ca sn x mt sng trong no b, chng s p bn trong u lm bnh nhc u, nn ma, bt tnh, m th gic v kinh phong. Trm trng hn na l chng c th gy lit mt bn ngi, lit na thn di, khng ni c v chng thn kinh. Nu chng sng trong mt, th gic s b nh hng, nhiu khi nhng c ng ca sn c th trng thy c, v nu nng hn na, m mt c th xy ra.
Sn Entamoeb histolytica cng gi l Amoeba dysenteriae, phn nhiu sng trong rut ca ngi. Di nhng iu kin no , n c th lm thng rut i vo mu, gy chng kit l v nhng chng khc.
Trong nhng nm gn y, trc s lo s ca bnh "b in", bnh dch g ti Hng Kng, v nhng trng hp heo, g b nhim khc, ngi ta bt u thn trng hn, ti nhng vn nguy hi gy ra bi k sinh trng, vi trng, v vi khun. Do , v sc khe v s an ton, nhiu ngi bt u dng chay b dng thay vo tht. Vic n chay nh vy khng nhng tr nn mt xu hng ca thi nay m cn l mt s tnh thc ca con ngi.