Khoa Kš Sinh Trùng và ViŒc ˆn Chay

 

Do n» ÇÒng tu Hsu Weilin,
ñài B¡c, Formosa.

        L©i mª ÇÀu: m¶t b»a tiŒc, m¶t bà kia g†i m¶t Çïa thÙc æn toàn là rau cäi vì bà æn chay. M¶t ngÜ©i Çàn ông mà bà không hŠ quen bi‰t, ngÒi bên cånh, cÛng chÌ có m¶t Çïa rau Ç‹ trܧc m¥t. Ông này hÕi: "ThÜa bà æn chay hay sao?" Bà Ãy trä l©i: "Då phäi, còn ông?" Ông Çáp: "Không, không phäi; tôi là ngÜ©i ki‹m tra thÎt."

         Là sinh viên y khoa và æn chay trÜ©ng, nhiŠu næm qua tôi Çã hi‹u thêm rÃt nhiŠu và Ãn chÙng m¶t cách r¶ng rãi s¿ l®i ích và cÀn thi‰t cûa viŒc æn chay trong Ç©i sÓng con ngÜ©i. Qua nh»ng h†c hÕi vŠ các nghiên cÙu khoa h†c, tôi hy v†ng nhiŠu ngÜ©i së š thÙc tÀm quan tr†ng cûa viŒc æn chay, s¿ liên hŒ gi»a nguyên nhân và hÆu quä, và s¿ nguy håi cûa viŒc æn thÎt ÇÓi v§i th‹ xác cÛng nhÜ tinh thÀn. TØ xÜa, nghành thuÓc b¡c Çã nhÃn månh r¢ng: "V§i l¿c dÜÖng ª bên trong chúng ta, l¿c âm không th‹ làm phiŠn t§i chúng ta." Cho nên, ngØa bÎnh hÖn ch»a bÎnh. N‰u loài ngÜ©i ch†n tiêu thø các loåi th¿c phÄm có l®i cho cÖ th‹, trí óc và tâm linh, chÃp nhÆn và theo Çu°i khái niŒm æn chay Çúng cách, khÕe månh và b° dÜ«ng, ÇÒng th©i gi» vŒ sinh trong viŒc æn uÓng thì h† không còn phäi s® nh»ng Ƕc tÓ, do Çó së có m¶t Ç©i sÓng t¿ do, khÕe månh, hånh phúc, thoäi mái và vô tÜ hÖn.

         Có ngÜ©i biŒn h¶ viŒc æn thÎt, lÃy lš do r¢ng thân th‹ con ngÜ©i cÀn thÎt m§i Çû dinh dÜ«ng và có sÙc khÕe tÓt, nhÜng nhà thÜÖng vÅn ÇÀy bŒnh nhân, hÀu h‰t là nh»ng ngÜ©i æn thÎt. Trong trÜ©ng h®p này thì rõ ràng là æn thÎt không giäm b§t bŒnh trång và triŒu chÙng Çau ǧn cûa nh»ng ngÜ©i này. Trái låi h† còn m¡c phäi nhiŠu thÙ bŒnh thÆt không Çáng cÛng chÌ vì æn thÎt. ñiŠu này khi‰n tôi nh§ t§i câu nói cûa m¶t vÎ bác sï æn chay n°i ti‰ng, ông J. H. Kellogg, tåi m¶t b»a tiŒc chay: "ThÆt vui sܧng khi chúng ta æn chay, nhÜ vÆy së không phäi lo t§i nguyên nhân gì Çã làm ch‰t nh»ng con vÆt mà chúng ta æn!" Sau khi hi‹u nhiŠu hÖn vŠ s¿ thÆt này, phäi chæng chúng ta nên cÄn thÆn hÖn trܧc khi cÀm ÇÛa g¡p thÙc æn?

S¿ liên hŒ gi»a kš sinh trùng v§i chû nhân và hình thÙc nhiÍm bŒnh

         Tùy s¿ liên hŒ v§i chû nhân, kš sinh trùng có th‹ ÇÜ®c s¡p làm sáu loåi khác nhau. Loåi thÙ nhÃt là ngoåi kš sinh trùng, nhÜ con chÃy sÓng trên thân th‹. Loåi thÙ hai là n¶i kš sinh trùng, k‹ cä sán xÖ mít, sán ÇÛa, và các loåi sinh vÆt khác, sÓng trong l‡ h°ng cûa thân th‹, ru¶t, cÖ tång và t‰ bào cûa chû nó.

         Vì loåi kš sinh trùng thÙ hai này phÀn Çông sÓng trong các l‡ h°ng cûa thân th‹ và ru¶t, chúng ta có th‹ suy ra m¶t cách dÍ dàng r¢ng chúng b¡t nguÒn tr¿c ti‰p tØ nh»ng thói quen sÓng và cách æn uÓng cûa chû. ˆn thÎt cûa loài vÆt æn thÎt và loài vÆt æn cây cÕ, k‹ cä b¶ phÆn bên ngoài và bên trong cûa heo, bò, tôm, cá, là m¶t trong nh»ng nguyên nhân chính gây ra bŒnh kš sinh trùng trong cÖ th‹ con ngÜ©i. Con ÇÜ©ng nhiÍm bŒnh nhiŠu nhÃt là Çi qua miŒng. Thí dø nhÜ trÙng cûa sán tròn, sán roi, và nh»ng cøc sán con hay Ãu trùng (dòi) cûa các loài vÆt kš sinh khác Çi vào cÖ th‹ con ngÜ©i qua thÙc æn, nܧc uÓng bÎ ô u‰. NhiÍm bŒnh tØ rau cÕ thÜ©ng là do æn sÓng, cái này có th‹ tránh ÇÜ®c dÍ dàng. Tuy nhiên, ÇÓi v§i nh»ng loåi kš sinh trùng khác, n‰u không phäi là ngÜ©i æn chay, thì xin hãy coi chØng. Ngoài nh»ng nguyên nhân gây bŒnh này còn có chÃt bài ti‰t (phân) cûa gia súc, Çây cÛng là cæn nguyên phát sinh ra nhiŠu loài vÆt kš sinh. NgÜ©i có th‹ bÎ nhiÍm qua da, qua ÇÒ æn thÙc uÓng bªi ruÒi, mu‡i, phân ngÜ©i và phân thú, qua nܧc dÖ và nhiŠu phÜÖng cách khác.

        Các thí dø khác vŠ kš sinh trùng có håi cho cÖ th‹ con ngÜ©i là sán lãi, ÇÜ®c phân loåi nhÜ sau:

1. Tuy‰n trùng (sán): sán tròn, sán kim, sán móc.
2. Sán (fluke): sán gan tàu, sán ru¶t.
3. Sán xÖ mít: sán xÖ mít trong heo, sán xÖ mít trong bò.
Sán ÇÖn bào sÓng trong các l‡ h°ng cÖ th‹: Sán Entamoeba histolytica; E-coli.

        Kš sinh trùng gây bŒnh cho chû qua ba hoåt Ƕng dܧi Çây:

1. Hút dinh dÜ«ng: Kš sinh trùng hút chÃt dinh dÜ«ng tØ chû nhân Ç‹ æn, l§n, sinh sôi nÄy nª và sinh tÒn. ñây là m¶t trong nh»ng hÆu quä tai håi thông thÜ©ng nhÃt mà kš sinh trùng gây ra cho chû. Thí dø: Sán tròn và sán xÖ mít cûa heo sÓng trong ru¶t, rút chÃt b° trong thân th‹ nÖi ru¶t, gây chÙng thi‰u dinh dÜ«ng.

2. Tác døng cÖ h†c: Kš sinh trùng có th‹ gây nguy håi cho chû b¢ng cách làm nghën, ép và phá hoåi tr¿c ti‰p. Thí dø: NhiŠu sán tròn trong ru¶t có th‹ gây s¿ nghën ru¶t; b†c Ãu trùng có th‹ ép mô não, gây nên bŒnh kinh phong; sán ru¶t bám vào màng ru¶t b¢ng vòi hút gây chÙng sÜng ru¶t, chäy máu liên tøc, k‹ cä phá hoåi các mô bào cûa ru¶t.

3. Tác døng hóa h†c: Tính kích thích cûa bi‰n chÃt (sinh ra bªi s¿ bi‰n hóa trong cÖ th‹), phân và các chÃt bài ti‰t cûa kš sinh trùng, nh»ng chÃt hóa h†c sinh ra tØ kš sinh trùng Çã ch‰t, có th‹ gây nhiŠu thiŒt håi cho thân th‹. Thí dø: Loåi sán Entamoeba histolytica ti‰t ra chÃt men phá hûy màng ru¶t và phía trong là mô ru¶t, gây bŒnh loét ru¶t. N‰u có quá nhiŠu chÃt ti‰t ra bªi Ãu trùng trong mô, nh»ng dÎ chÙng n¥ng nŠ có th‹ phát sinh, ngÜ©i bŒnh có th‹ bÃt tÌnh vì thø Ƕc. Khi kš sinh trùng hút máu tØ cÖ th‹ cûa ngÜ©i, chúng cÛng ti‰t ra nh»ng chÃt khác có tác døng làm loãng máu, Çau nhÙc ch‡ chích gây nên chÙng viêm ru¶t.

         Khi sÙc ÇŠ kháng cûa thân th‹ cao hÖn sÙc tÃn công cûa kš sinh trùng thì nh»ng kš sinh trùng vào b¶ phÆn së bÎ tiêu diŒt hoàn toàn ho¥c bÎ trøc xuÃt ra khÕi thân th‹. Khi sÙc ÇŠ kháng cûa thân th‹ tåm th©i ngang ngºa v§i sÙc tÃn công cûa kš sinh trùng, m¶t sÓ nhÕ các kš sinh trùng có th‹ sÓng ho¥c sinh sän trong thân th‹. Dù chúng có th‹ chÜa làm håi ho¥c gây nh»ng triŒu chÙng gì ÇÓi v§i b¶ phÆn Çó, nhÜng ngÜ©i m¡c phäi có th‹ trª thành ngÜ©i mang n†c bÎnh. Khi sÙc ÇŠ kháng cûa thân th‹ y‰u hÖn cûa kš sinh trùng, nh»ng thay Ç°i bŒnh trång và triŒu chÙng rõ rŒt së xäy ra, ngÜ©i Çó trª thành m¡c bŒnh kš sinh trùng.

         Loåi sán xÖ mít thÜ©ng tìm thÃy trong ÇÜ©ng tiêu hóa cûa ngÜ©i là sán Taenia solium (còn g†i là sán heo), sán Taenia saginata (sán bò), và sán Hymenolepis nana (sán lùn). Bây gi© chúng ta dùng sán heo làm ví dø. Sán heo mË (trܪng thành) sÓng trong ru¶t non cûa ngÜ©i gây nên bŒnh sán xÖ mít. Nh»ng sán con (Ãu trùng) ÇÜ®c g†i là cysticerci, sÓng trong thÎt heo và thÎt ngÜ©i gây chÙng b†c sán. Khi æn thÎt heo tái hay chÜa chín h£n có loåi sán con này, chúng bÎ kích thích bªi mÆt trong ÇÜ©ng tiêu hóa, co ÇÀu låi và móc vào l§p nhày trong ru¶t. Nh»ng ÇÓt sán tØ c° ti‰p tøc m†c ra và trª thành sán mË trong hai t§i ba tháng. Bình thÜ©ng, có m¶t con sán mË sÓng trong thân th‹ cûa ngÜ©i, nhÜng cÛng có th‹ có nhiŠu. Sán mË có th‹ sÓng t§i trên 25 næm. Sán con sÓng trong thân th‹ cûa ngÜ©i gây chÙng b†c sán, làm håi thân th‹ cûa ngÜ©i nhiŠu hÖn là sán mË, tùy theo ch‡ chúng tø tÆp trong cÖ th‹ và tùy theo sÓ lÜ®ng.

         SÓ Ãu trùng này sÓng trong thân th‹ con ngÜ©i có th‹ có nhiŠu tØ 1 t§i 10 ngàn con. Nh»ng nÖi trong thân th‹ mà loåi Ãu trùng này sÓng, k‹ theo thÙ t¿ là mô dܧi da, b¡p thÎt, não, tim, gan, ph°i và bøng. Khi chúng sÓng dܧi da và trong thÎt, nh»ng cøc bÙu nhÕ hình thành, nhiŠu khi gÀn nhau thành chùm, Ça sÓ ª trong ÇÀu và thân mình, rÃt ít khi có ª tÙ chi. ThÜ©ng thÜ©ng không thÃy triŒu chÙng rõ ràng, chÌ m¶t vài Çau nhÙc trong b¡p thÎt. N‰u Ãu trùng cûa sán xÖ mít sÓng trong não b¶, chúng së ép bên trong ÇÀu làm bÎnh nhÙc ÇÀu, nôn mºa, bÃt tÌnh, m© thÎ giác và kinh phong. TrÀm tr†ng hÖn n»a là chúng có th‹ gây liŒt m¶t bên ngÜ©i, liŒt nºa thân dܧi, không nói ÇÜ®c và chÙng thÀn kinh. N‰u chúng sÓng trong m¡t, thÎ giác së bÎ änh hܪng, nhiŠu khi nh»ng cº Ƕng cûa sán có th‹ trông thÃy ÇÜ®c, và n‰u n¥ng hÖn n»a, mù m¡t có th‹ xäy ra.

         Sán Entamoeb histolytica cÛng g†i là Amoeba dysenteriae, phÀn nhiŠu sÓng trong ru¶t cûa ngÜ©i. Dܧi nh»ng ÇiŠu kiŒn nào Çó, nó có th‹ làm thûng ru¶t Çi vào máu, gây chÙng ki‰t lœ và nh»ng chÙng khác.

         Trong nh»ng næm gÀn Çây, trܧc s¿ lo s® cûa bŒnh "bò Çiên", bŒnh dÎch gà tåi HÒng Kông, và nh»ng trÜ©ng h®p heo, gà bÎ nhiÍm khác, ngÜ©i ta b¡t ÇÀu thÆn tr†ng hÖn, Ç‹ š t§i nh»ng vÃn ÇŠ nguy håi gây ra bªi kš sinh trùng, vi trùng, và vi khuÄn. Do Çó, vì sÙc khÕe và s¿ an toàn, nhiŠu ngÜ©i b¡t ÇÀu dùng ÇÒ chay b° dÜ«ng thay vào ÇÒ thÎt. ViŒc æn chay nh© vÆy không nh»ng trª nên m¶t xu hܧng cûa th©i nay mà còn là m¶t s¿ tÌnh thÙc cûa con ngÜ©i.